भारतात विवाहाला “सात जन्मांचे पवित्र बंधन” मानले जाते. मात्र बदलती जीवनशैली, वाढती स्वायत्तता आणि कौटुंबिक मूल्यांतील बदल यामुळे विवाह संस्था गंभीर आव्हानासमोर उभी ठाकली आहे. नागपूर येथील नागपूर कुटुंब न्यायालय येथील आकडेवारीने हे वास्तव अधिकच स्पष्ट केले आहे.
माहितीच्या अधिकारातून समोर आलेल्या आकडेवारीनुसार, २०२३ ते २०२५ या तीन वर्षांत दाखल झालेल्या ९,०८८ प्रकरणांपैकी ५,०३४ दांपत्यांना घटस्फोट मंजूर करण्यात आला आहे. म्हणजेच जवळपास ५५ टक्के विवाहबंधने कायमची तुटली आहेत.
📊 गेल्या तीन वर्षांतील घटस्फोटाची आकडेवारी
| वर्ष | दाखल याचिका | घटस्फोट मंजूर | घटस्फोट टळले |
|---|---|---|---|
| 2023 | 2,940 | 1,705 | 1,462 |
| 2024 | 2,596 | 1,562 | 847 |
| 2025 | 3,952 | 1,767 | 1,085 |
👉 जानेवारी 2025 मध्येच ३१३ दांपत्यांना घटस्फोट मंजूर झाल्याची नोंद आहे.
⚖️ घटस्फोटासाठी कायदेशीर तरतुदी
Hindu Marriage Act अंतर्गत:
🔹 कलम 13 नुसार घटस्फोटाची कारणे:
- अनैतिक संबंध
- क्रूरतापूर्ण वागणूक
- सलग दोन वर्षांपेक्षा जास्त काळ विभक्त राहणे
- धर्मांतरण
- गंभीर मानसिक आजार
- संसर्गजन्य लैंगिक आजार
- धार्मिक संप्रदायाची दीक्षा घेऊन संसार त्याग
- सात वर्षांपासून जिवंत असल्याचे ऐकिवात नसणे
🔹 कलम 13-ब
- आपसी सहमतीने घटस्फोटाची तरतूद
सध्या सर्वाधिक घटस्फोट अनैतिक संबंध आणि क्रूर वागणूक या कारणांवरून घेतले जात आहेत.
📱 बदलती जीवनशैली ठरतेय कारणीभूत?
तज्ज्ञांच्या मते खालील घटक दांपत्यांतील वाद वाढविण्यास कारणीभूत ठरत आहेत:
- मोबाइलचा अतिवापर
- परस्परांवरील संशय
- स्वातंत्र्याच्या नावाखाली कौटुंबिक मूल्यांची पायमल्ली
- सहनशीलतेचा अभाव
- तडजोडीची तयारी नसणे
आजच्या काळातील अनेक पती-पत्नी आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असल्यामुळे ते तडजोड करण्याऐवजी वेगळे होण्याला प्राधान्य देताना दिसत आहेत.
🏛️ न्यायालयाचे प्रयत्न अपुरे?
न्यायालयाकडून दाम्पत्यांचे संसार वाचवण्यासाठी मध्यस्थी, समुपदेशन आणि समेटाचे प्रयत्न केले जातात. मात्र अनेक प्रकरणांत समेट होण्यात अपयश येते.
🗣️ काय म्हणतात तज्ज्ञ?
हायकोर्टातील ॲड. अनुप ढोरे म्हणाले:
“काही वेळा पती-पत्नीला एकत्र राहणे अशक्य होते, अशावेळी घटस्फोट हाच योग्य पर्याय ठरतो. मात्र काही प्रकरणांमध्ये क्षुल्लक कारणांवरूनही घटस्फोट मागितले जातात. ही बाब भारतीय विवाह संस्थेसाठी धोकादायक आहे. शक्य असल्यास कुटुंबाच्या भविष्याकरिता तडजोड आवश्यक आहे.”
🔎 वाढत्या घटस्फोटांचे संकेत काय?
- विवाह संस्थेतील विश्वासाचा तुटलेला धागा
- स्वतंत्र जीवनशैलीला वाढते प्राधान्य
- भावनिक संवादाचा अभाव
- सामाजिक बदलांचा परिणाम
⚠️ निष्कर्ष
नागपुरातील वाढती घटस्फोटांची संख्या ही केवळ आकडेवारी नसून भारतीय विवाह संस्थेसमोरील मोठा सामाजिक इशारा आहे. बदलत्या काळात नातेसंबंध टिकवण्यासाठी संवाद, संयम आणि परस्पर समजूतदारपणा यांची अधिक गरज आहे.
